سدها موجب مرگ تنوع زیستی

 

زیر این دریاچه زیستگاهی است

نگاهی به ساخت سد ها و اثرات تخریبی آن بر چرخه حیات: مرگ تنوع زیستی

 

پیام احتسابیان / 4 دی 1389

تنوع زیستی(1) و یا به زبانی دیگر تنوع زیست­شناسی(2) عبارت است از تنوع فرم زندگی، فرایند اکولوژی و تنوع ژنتیکی همه گونه­ها در ساختار اکوسیستم به منظور ادامه حیات موجودات زنده. این تنوع شامل گیاهان، حشرات، مهره­داران و بی­مهرگان می­باشد. این درحالی است که برخی از این تنوع زیستی مربوط به میلیون­ها سال قبل است که پس از یک چرخه زیستی در یک اقلیم خاص و منطقه­ای ماندگار شده­اند. گونه ها از هزاران سلول تشکیل شده­اند.گاهی چهار ردیف دی.ان.ای در آن ها مشاهده می­شود، که هر کدام میلیون­ها جفت نوکلوئید دارند. هر گونه از میلیون­ها سلول ساخته شد­ه، این سلول ها در طی زمان و مکان در حال تحول و تغییر هستند. گونه ها پدید می­آیند و تنوع زیستی شکل می­گیرد. بنابر تحقیقات کارشناسان و دانشمندان میزان سرعت تخریب تنوع زیستی پس از سال 1800 میلادی به بعد رشد فزونی داشته است. این تخریب در اثر عوامل طبیعی و انسانی علت­های گوناگونی داشته. گاهی سرعت تخریب گونه­ها در اثر تحولات زمین­شناسی و جغرافیایی بوده و حتی باعث شده بین آمریکای جنوبی و کینه جدید و اندونزی سرزمینی وجود داشته که هزاران سال قبل در اثر بالا آمدن آب به طور کامل از بین رفته است. به حتم در این سرزمین تنوع زیستی بالایی بوده است، ولی امروزه خبری از آنها نیست. عامل نابودی آنها عوامل طبیعی و تحولات اقلیمی بوده است. اما عواملی نظیر تبدیل زمین­ها و جنگل­ها به زمین ­های کشاورزی ، ساخت سد­ها و راه­سازی از جمله عواملی هستند که انسان برای پیشبرد اهداف اقتصادی و رفاهی اش باعث نابودی تنوع زیستی و تخریب زیستگاه­های حیات وحش می­شود.

جوامع بشری با رشد رو به جلو انسانها به همان میزان نیاز به رفاه و امکانات بیشتر خواهند داشت. حتی انسان­هایی که در شهرهای دور تر از محیط های طبیعی زندگی می­کنند، استفاده زیادی از منابع طبیعی دارند. زندگی ماشینی و فشرده شهری نیاز آنها به انرژی، برق و آب سالم و رفاه را به دنبال دارد. این امکانات از کجا تامین می­شود، طبیعت. انسان ناچار است برای بقاء و رشد اقتصادی برای رفاه بیشتر و جوابگوی نیازهایش دست به دامن منابع طبیعی شود. در بوجود آمدن آن تلاشی نکرده، پس درک کمتری از اهمیت حفظ و بقای گونه ها در ذهن دارد. هر چند طی مدتی متوجه حفظ زنجیره حیات شد و ناگزیر چاره ای برای حفظ محیط زیست اندیشید. اسنان برای بقاء ناگزیر است دست به تغییراتی در طبیعت بزند، اما حائز اهمیت آن است تا این تغییرات به گونه ای باشد که با کمترین میزان تغییرات و تخریب ها در طبیعت و زیستگاه­ها صورت بگیرد، تا آنچه به معنای واقعی کلمه آن را توسعه پایدار می­نامد، به آن برسد. سد سازی یکی از این تغییرات است که هر چند در بیشتر کشورهای جهان امری منسوخ شده است. چرا که تاثیرات منفی آن بر محیط زیست، بر تاثیرات محدود مثبت و ناپایدارش روشن و معلوم است.

به گفته دانشمندان هر ساله 15 میلیون هکتار از جنگل­های جهان نابود می­شوند که 5 میلیون هکتار آن تنها به زمین های کشاورزی تبدیل شده­اند. امروره برای همگان روشن و واضح است که تنوع زیستی در حال از بین رفتن است. اهمیت آن به قدری است که صدها کارشناس و دانشمند در سراسر جهان مشغول مطالعه برای حفظ و بقای مانده­های آن هستند.همین امر سبب شده است تا سال 2010 میلادی را به عنوان سال تنوع زیستی نامگذاری کنند و حافظان محیط زیست برنامه­ها و پروژه­هایی را برای حفاظت گونه­ها برای دولت­ها یادآوری کنند. نامگذاری این سال خود بر اهمیت موضوع دلالت دارد. این موضوع در مورد سد سازی نیز آنجایی نمود بیشتری پیدا می­کند که 14 مارس را روز جهانی مبارزه با سد سازی نامگذاری کرده­اند. انسان در اثر بهره­برداری بی­رویه از طبیعت، تنوع زیستی را در معرض خطر جدی قرار داده است. یکی از این عوامل ساخت سد بر بستر رودخانه هاست که در اغلب موارد و شاید به جرات در تمامی موارد با کمترین میزان ارزیابی زیست محیطی و در نظر گرفتن اثرات مخرب بر چرخه حیات و زیستگاه حیات وحش ساخته می­شوند. در ایران نیز در اثر سد سازی­های سال ها و سالها و بهره­برداری از جنگل­ها نسل درختانی چون سرو خمره­ای و بلوط و دهها گونه گیاهی و جانوری و بسیاری از زیست­گاه های حیوانات از بین رفته­اند و یا به زیر آب رفته­اند. دولت­ها نیز شادمان از آنچه سد سازی را رشد اقتصادی و توانمندی متخصصان خود می­نامند، بی خبر از آنچه بر تنوع زیستی آمده بسیاری از گونه­های زیستی خود را از بین برده اندو زنجیره چرخه حیات را قیچی کرده­اند.  تبلیغات توام با غلو و اطلاعات نادرست باعث شده است سطح وسیعی از جنگل­ها به زیر آب برود و زیستگاه حیات وحش از بین برود و نسل آنها را به خطر بیاندازد. همچنین آب مورد نیاز تالاب­ها و دریاچه­ها کم شود و منجر به خشک شدن تدریجی آنها شود. دریاچه ارومیه مثال بارز و مشخص این پدیده است که با ساخت سدهایی بر روی آبریزهای آن سطح آب دریاچه به شدت کاهش پیدا کرده و نیم بیشتر آن خشک شده و چیزی تا نابودی کاملش باقی نمانده است. درصورتی که این دریاچه زمانی مامن گاه مناسبی برای پرندگان مهاجر بوده و زیستگاهی برای وحوش منطقه. انسان عامل اصلی تخریب محیط زیست شناخته شده، در این میان دولت­ها نقش بیشتری را دارا هستند. هر چند گاها در پس سد سازی و تخریب محیط، هستند دولت هایی که به فکر چاره­جویی نجات گونه­ها می­افتند. در برزیل برای ساخت سد دره پاناما میلیون­ها دلار هزینه شد و صدها تن از حافظان محیط زیست بسیج شدند تا بیش از سی هزار جاندار را از منطقه جمع­آوری کنند تا قبل از آبگیری سد بتوانند جان آنها را نجات بدهند. گونه های جانوری اعم از خزندگان، پستانداران و حتی بعضی پرندگان به پارک­های ملی منتقل شدند و تعدادی را ناگزیر در باغ وحش ها جا دادند. آنها کمک کردند تا بسیاری از آنها از غرق شدن در دره پشت سد نجات پیدا کنند. چرا که پس از آبگیری تمام دره به زیر آب خواد رفت و هزاران اصله درخت را با خود به زیر آب خواهد برد و آنها را نابود خواهد کرد. بسیاری از اهالی مجبور به ترک سکونتگاه خود شدند و مهاجرت کردند. که اگر بخواهیم از منظر انسانی و تبعات مهاجرت نیز سخن به میان آوریم این خود پدیده ای ناهنجار محسوب می شود. ساخت این سد بزرگ موضوعی را حائز اهمیت کرد و آن کار انتقال حیات وحش بودکه جان بسیاری از آنها را نجات داد اما موجب تغییرات جدی در چرخه حیات و تنوع زیستی در آن منطقه شد. حشرات، درختان تنومند کهن سال، خاک و دهها گونه زنده میکروسکوپی از بین رفتند و میلیونها سال تلاش طبیعت برای رشد و بقاء آنها در عرض یک هفته از بین رفت و نابود شد.

گونه­های مختلف اعم از گیاهان و جانوران دارای دوران ظهور، زندگی و پایان هستند. این دوران ها جزو چرخه حیات آنهاست و مانند زنجیری متصل به هم می­باشد. بریدن قسمتی از این زنجیره به معنای نابودی بخش مهمی از تنوع زیستی خواهد شد. امروزه از سد­های بزرگ برای بدست آوردن انرژی استفاده می­کنند. توسط توربین های آبی برق تولید می­شود. این سدهای عظیم موجب ایجاد تغییراتی در محیط شده اند. یکی دیگر از دخالت سد ها در چرخه حیات، روی زندگی آبزیان می­باشد. آبزیان در رودخانه­ها دارای تنوع گوناگونی هستند، اما در اثر ساخت سد و بسته شدن جریان مستقیم آب این تنوع کاهش چشمگیری خواهد داشت. تغییر شرایط رودخانه­ای به دریاچه ­ای باعث خواهد شد تا تخم­ریزی و تغذیه ماهیان دچار اختلال شود. ماهیان رودخانه­ها محل تغذیه و تخمگذاری و نیز رشدشان در شرایط متفاوتی از هم است و در حال مهاجرت هستند. اما ساخت سد عملا این چرخه را دچار اختلال می­کند و به مرور باعث انقراض بسیاری از آنها خواهد شد.

 دولت­ها برای استفاده درست از طبیعت، باید دست به ارزیابی استعداد اراضی بزنند و توان اکولوژی هر منطقه را با معیارهای علمی بدست آورند. برای بهره برداری از محیط زیست، آمایش سرزمین می تواند به توسعه پایدار منجر شود. اما آنچه امروزه برای مثال در ایران در اثر سد سازی ها صورت می­گیرد بخش عمده­ای از محیط زیست را نشانه گرفته و آن را نابود ساخته است. در ایران هم زمانی که سدی ساخته می­شود کسی فکری برای جانداران منطقه می­کند؟ کسی تا به حال فکر انتقال آنها را کرده؟ نه تنها فکری نمی­شود بلکه با ساخت هر سدی هزاران گونه زنده گیاهی و جانوری از بین رفته اند. نمونه آن سد کارون چهار که صدها اصله درخت بلوط به زیر آب رفت و نابود شدکسی اما آماری از گونه­های جانوری ندارد. شاید سازندگان سد گمان کنند آنها خود فرار خواهند کرد. این در حالی است که به گفته کارشناسان پس از افتتاح بسیاری از این سدها پس از اندکی بی استفاده شده اند و تنها تلی از گل و لای پشت آنها جمع می­شود و موجب تعطیلی سد می­شود و هزینه های گزافی هر ساله برای بازسازی و نگهداری آنها صرف می­شود. رودخانه­ها بی­آب می­شوند و گونه­های جانوری در خطر انقراض. با تحقیقات صورت گرفته مشخص شده است جبران خسارات ناشی از صدمات وارده بر محیط زیست تقریبا غیر ممکن بوده و یا نیاز به صرف زمان و هزینه های زیادی خواهد شد.  

 

Biodiversity تنوع زیستی      -١                       

Biological Diverrsity تنوع زیست شناسی      

 

منابع :

- تنوع زیستی / دکتر احمد مصدق.چاپ موج سبز

- مهار بیابان زایی / مهندس محمد درویش

/ 7 نظر / 117 بازدید
گلنار

خیلی خوب بود بهتر بگم عالی بود.[لبخند] خسته نباشی[گل]

نازنين

[ناراحت][گریه]

مهدی صالحی

سلام دوست عزیز ، ای کاش پیش از آنکه این مطالب رو روی وبلاگتون قرار میدادین صحبت های پرفسور کردوانی استاد کویر شناسی دانشگاه تهران رو راجع به "سد سازی و دیدگاه اشتباه کارشناسان محیط زیست ایران" رو می شنیدید.[لبخند][گل] سر سبز و استوار م.صالحی دانشجوی محیط زیست