بحران در میانکاله
پیام احتسابیان / 3 مهر 90
میانکاله، نامی آشنا و پر از بحران . منطقه ای که تاریخ گواه آن دارد در طول حیاتش کمتر زمانی آرامش را به خود دیده باشد. میانکاله با مساحتی بالغ بر 66933 هکتار در استان مازندران، یکی از قدیمی ترین مناطق حفاظت شده ایران محسوب می شود. این منطقه در سال 48 منطقه حفاظت شده اعلام شد و در سال 54 به تالاب بین المللی و در همان سال به دلیل اهمیت منطقه به پناهگاه حیات وحش ارتقاء می یابدو در سال 55 به دلیل همین خصوصیت ها و تنوع بالای زیستی، به ذخیره گاه زیست کره نامگذاری می شود. میانکاله دارای اقلیمی مدیترانه ای تا نیمه مرطوب معتدل است. مجموعه ای از شن زارهای ساحلی، اراضی باتلاقی، آبگیرها، مرداب جنگلی، تپه های شنی در کنار هم اقلیم میانکاله را شکل داده اند. در کنار این ها 179 گونه گیاهی و 204 گونه پرنده مهاجر و بومی تاکنون در آن شناسایی شده اند. ببر مازندان منقرض شده و گربه وحشی و پلنگ را که دیگر در میانکاله نیست را هم به آن بایستی اضافه کرد.
از دفتر خاطرات میرزا ظل السلطان پسر بزرگ ناصرالدین شاه چنین نقل شده است که " بعد از چند شب توقف در آنجا (گلوگاه) به طرف میانکاله حرکت کردیم. وارد دهنه جزیره شدیم. این قدر گاو که از دهات گریخته بود، به آنجا رفته بود و به مرور وحشی شده بود و ببر و مرال و قرقاول و شوکا دیدیم و شکارشان کردیم. نمی دانم خواننده باور می کند یا نه..... واقعا هزار هزار فرار کردند. به قدر چهل روز در این جزیره کوچک ماندیم. شخصی نبود از تفنگچی و سرباز و سوار که شکاری نزده باشد. آنچه میزا محمد خان، منشی من یادداشت کرده بود، به حکم من از این قرار است: شش هزار قرقاول به ساری به دوستانمان در شهر فرستاده شد، 35 ببر، 18 قلاده پلنگ، 63 گاو و گاو میش اهلی که وحشی شده بودند و 150 مرال که گاو کوهی می گویند، دراین چهل روز کشته شدند " . این تنها بخشی از خاطرات تاریخی است که نشان از مظلومیت میانکاله دارد. تاریخی که همچنان در دهه های گذشته و حال نیز روایتی مشابه دارد. روایتی که می گوید اگر همین امروز به فکر میانکاله نباشیم به عاقبت دریاچه ارومیه ی خشک شده دچار خواهد شد.
اتفاقات کتمان نشدنی که هر ساله در میانکاله می افتند و روند نابودی اش را تند تر می کند و ضربان و نبض حیات را از آن می گیرد. از به شهادت رساندن محیط بان شاه کومحلی یکی از فداکارترنی و بهترین محیط بانان میانکاله که همیشه مقابل ناعدالتی ها ایستاد و تا بود نگذاشت میانکاله نابود شود، تا شکار پرندگان و صید غیر مجاز، چرای بی رویه دامها، ورود پساب های صنعتی و کشاورزی، مجوز ساخت جاده در دل میانکاله و ساخت اسکله و بندر امیر آباد در نزدیکی تالاب تا خرید زمین ها و خانه و کاشانه اهالی میانکاله برای ساخت پالایشگاه بهشهر. همه دست در دست هم، از بین رفتن تالاب بین المللی میانکاله را جشن گرفته اند. تالابی که از سال 1349 جزو یکی از 1822 تالاب عضو کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده است. کنوانسیون رامسر قدیمی ترین معاهده بین المللی با تاکید بر حفاظت از طبیعت در جهان است که آغاز به کار آن در سال 49 در شهر رامسر بود و 152 کشور از جمله ایران عضو آن هستند. این معاهده کشور ها و دولت ها را ملزم به تعیین و حفظ تالاب های با اهمیت خود و تشویق به استفاده خردمندانه و درست از آنها می نماید.
تالابی که هر ساله میزبان هزاران پرنده ای است که زمستان گذری خود را از اوایل پاییز تا اواسط بهار در میانکاله سپری می کنند و باید طبق معاهده کنوانسیون، زیستگاهی مناسب برای پرندگان آبزی فراهم باشد . از طرفی به دلیل قرار گیری ایران در مسیر دو کریدور اصلی مهاجرت پرندگان کره زمین، تالاب ها نقش با اهمیتی در پشتیبانی نظام طبیعی مهاجرت پرندگان به عهده دارند . تالابی که می توانست قطب مهمی در صنعت گردشگری و اکوتوریسم نیز محسوب شود و هم به اقتصاد منطقه کمک کند. صنعتی که باعث میشد اگر بر طبق اصول و ضوابط زیست محیطی انجام می گرفت، هم منطقه حفظ شود و از بین نرود و هم هر ساله با آمد و شد گردشگران داخلی و خارجی وضعیت اقتصادی اهالی هم سر و سامانی می گرفت تا مجبور نباشند چون حال، زمین ها و خانه های خود را بفروشند و کوچ کنند. در حال حاضر نیز بین ماه های آبان تا اسفند گردشگران داخلی زیادی راهی میانکاله می شوند تا پرندگان بومی و غیر بومی مهاجر به این تالاب را تماشا کنند و از آنها عکس بگیرند. محققان و کارشناسان زیادی پروژه های حفاظتی و تحقیقاتی در پناهگاه حیات وحش میانکاله در دست کار دارند و بخش اعظمی از کارشان را هم در تالاب میانکاله انجام می دهند. شرایط منحصر به فرد اکولوژیکی و تنوع زیستی بالا، آشیان سازی پرندگان بومی و غیر بومی و چشم انداز های زیبا توانسته است محل مناسبی را برای محققان و گردشگران مهیا سازد و این شاهکار طبیعت است تا زمانی که دست در کار آن برده نشود.
بحرانی که هم اکنون گریبانگیر میانکاله شده است، همان بحرانی است که روزی صدای آن از دریاچه ارومیه به گوش می رسید. صدایی که اگر به آن توجه می شد الان ارومیه نیز به این وضع نمی افتاد و خشک شدندش را ناله نمی کردیم. بحرانی که بزرگترین دریاچه آب شور یعنی دریاچه ارومیه را گرفتار کرد از سالها پیش آغاز شده و بود و درباره خشک شدن دریاچه هشدار داده شده بود. اما زمانی مهم شد که دیگر کار از کار گذشته بود و نیمی از دریاچه ارومیه به نمکزار تبدیل شده بود. اینبار زنگ خطر بحران خشک شدن در تالاب بین المللی میانکاله به صدا در آمده است. احداث جاده بر روی تالاب میانکاله و پالایشگاه در منطقه یعنی نابودی کامل میانکاله. به گوش باشید! فاجعه های زیست محیطی جبران ناپذیر هستند. دریاچه ارومیه هم سالیانه دور دریاچه ای امن برای زمستان گذرانی فلامینگوهای مهاجر بود، سالهاست که از دریاچه ارومیه رخت بسته اند. اکنون میانکاله آینده خود را این چنین می بیند. آینده ای که دیگر از فلامینگوها، باکلان ها و پلیکان ها خبری نباشد. دیگر گرازی در پناهگاه نمی دود و زمین را شخم نمی زند.
آب تالاب میانکاله لب شور است و از دریای خزر و رودخانه دایمی قره سو و چند رودخانه فصلی دیگر تامین می شود. آب اصلی ترین عامل تشکیل دهنده محیط زیست جانوری و گیاهی یک تالاب را تشکیل می دهد. به غیر از این ها تالاب ها به عنوان مولدی برای زندگی انسانها به شمار می روند. برای مثال برنج یکی از محصولات رایج مناطق تالابی را تشکیل می دهد. خشک شدن تالاب میانکاله زیان های متعددی بر چرخه حیات و بیکاری در منطقه را به دنبال خواهد داشت. از طرفی باید در نظر داشت تا همین کشت و زراعت باعث نابودی تالاب نشود و سموم وارد حوضه آبی نشود. اقتصاد دانان و کارشناسان به طور روز افزون در زمینه ارزیابی و مطالعات بر روی تالاب ها هستند. مطالعات اخیر نشان می دهد اکوسیستمها سالانه حداقل 33 تریلیون دلار ارزش خدماتی دارند که سهم تالاب ها از این مقدار 9/4 تریلیون دلار تخمین زده شده است. تاثیر متقابل اجزای فیزیکی، بیولوژیکی و شیمیایی یک تالاب مانند خاک، آب و گیاهان و جانوران، عملکردهای حیاتی متعددی برای تالاب ایجاد می کند. ذخیره سازی آب و حفاظت در برابر طوفان و کاهش تخریب سیل، تثبیت خطوط ساحلی و مهار فرسایش و از بین رفتن خاک و تزریق مجدد آبهای زیرزمینی از طریق جابجایی آب از تالاب به درون سفره های آبهای سطحی و تعدیل آب و هوای منطقه از جمله آنهاست.
حال پس از چند دوره سفرهای استانی ریاست جمهوری و عقد قراردادهای نفتی قرارگاه خاتم انبیاء در میانکاله و به رغم اعتراضات سازمان محیط زیست و ایرادات کارشناسان به این طرح، نگرانی هایی در خصوص احداث قریب الوقوع پالایشگاه بهشهر قوت بخشیده است. نگرانی از شروع خرید اراضی روستاییان که چیزی حدود پانصد و هجده هکتار را شامل می شود، و تلاش مسولان پالایشگاه و نماینده بهشهر و نکا برای متقاعد کردن سازمان محیط زیست و همچنین تحرکات فعلی ساخت و سازهای غیر قانونی در منطقه و آغاز زود هنگام کار قبل از مجوز های لازم از سازمان محیط زیست همه باعث شده اند نگرانی ها از قبل بیشتر شود. چرا که با احداث جاده و این پالایشگاه عملا نفس حیات از میانکاله پر خواهد کشید. به گفته مسولان پالایشگاه، هیچ مانعی بر سر راه سازندگی آنها در میانکاله وجود ندارد. در نتیجه این حرف، نه تنها آنها به مرگ زیست کره میانکاله فکر نمی کنند، بلکه این عمل زیر پا گذاشتن صریح اصل پنجاهم قانون اساسی کشور نیز هست که در آن به صراحت قید شده : در جمهوری اسلامی حفاظت محیط زیست که امروز و نسل های بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند وظیفه عمومی تلقی می شود از این رو فعالیت های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند اکیدا ممنوع است. این در حالی است که سازمان محیط زیست برای احداث پالایشگاه مکان یابی جدیدی را خواستار شده اما نماینده این شهر بر ساخت هر چه زود تر این پالایشگاه اصرار دارد. نماینده بهشهر و نکاء گمان می کند با احداث این پالایشگاه وضعیت اقتصاد و بیکاری اهالی بهتر می شود. اما نه تنها بیکاری حل نمی شود بلکه تنها با فروش زمین ها و کوچ مردم، شاخص های بیکاری آقای نماینده تغییر می کند و عملا کسی در شهر باقی نمی ماند تا بیکار یا باکار بماند. قول های بی پایه و اساس نمایندگان شهرها به مردم، این بار می خواهد جان تالاب میانکاله و هزاران گونه جانوری و گیاهی را بگیرد. بحرانی که اگر آقای نماینده اطلاع داشت روزی همین بحران گریبانگیر خود را هم می گیرد، هیچ وقت برای آن پافشاری نمی کرد.
میانکاله امروز خسته است، امروز نیاز به جانی تازه دارد تا در سوسو خنکای پاییز که اینک پرندگان مهاجر را در خود پناه می دهد امید داشته باشد سالهای بعد هم پذیرای آنها خواهد بود. تکرار فاجعه زیست محیطی در دریاچه ارومیه و بختگان و ... حالا گریبانگیر میانکاله شده است. منتهی هنوز فرصت هست، هنوز وقت باقیست تا میانکاله را از بحران های موجود نجات دهیم.
